Chào bạn, tôi là Trần Duy Thuận đây. Có một niềm tin vô cùng ngây thơ, thậm chí là hoang tưởng của rất nhiều chủ hàng (Shipper) khi thuê dịch vụ vận chuyển: “Tôi giao cho anh lô hàng trị giá 2 tỷ đồng. Anh làm cháy, làm chìm hay đánh mất thì anh phải đền lại cho tôi đủ 2 tỷ, cộng thêm cả tiền lãi tôi nhẽ ra kiếm được!”.
Nếu bạn mang tư duy này ra kiện công ty Logistics (Forwarder/Hãng tàu/Hãng bay) ra tòa án kinh tế, bạn chắc chắn sẽ… thua trắng bụng!
Kịch bản “đẫm máu” thực tế diễn ra như sau:
Bạn gửi một lô hàng điện thoại thông minh (Smartphones) nặng 100 KGS, trị giá 2 tỷ VNĐ đi Mỹ bằng đường hàng không. Lô hàng không may gặp sự cố cháy nổ tại kho sân bay trung chuyển và hư hỏng 100%.
Bạn mang tờ Hóa đơn thương mại (Commercial Invoice) 2 tỷ lên văn phòng Forwarder đòi đền bù. Forwarder rót cho bạn ly nước lọc, lật mặt sau của tờ Vận đơn hàng không (Air Waybill) ra và chỉ vào những dòng chữ nhỏ li ti.
Họ phán: “Theo Công ước quốc tế Montreal, giới hạn trách nhiệm đền bù của chúng tôi là 22 SDR/KG. Lô hàng của anh nặng 100 KGS. Chúng tôi xin bồi thường cho anh số tiền là… khoảng 75 triệu VNĐ. Xin chia buồn cùng công ty!”.
Từ 2 tỷ đồng, bạn chỉ nhận lại được 75 triệu đồng (chưa tới 4% giá trị lô hàng). Bạn gào thét, dọa bóc phốt, dọa kiện. Nhưng pháp luật quốc tế đứng về phía người vận chuyển. Tại sao lại có luật chơi tàn nhẫn này?
Bản chất của cước vận tải: Thu tiền chỗ ngồi, không thu phí bảo hiểm!
Để hiểu tại sao Hãng tàu/Hãng bay không đền đủ 2 tỷ cho bạn, hãy nhìn vào bài toán kinh tế.
Bạn trả cho Forwarder bao nhiêu tiền cước để chở lô hàng 100 KGS đó đi Mỹ? Có thể chỉ là 500 USD (khoảng 12 triệu VNĐ).
Forwarder thu 12 triệu tiền cước là để trả cho không gian (space) và tải trọng (weight) mà kiện hàng của bạn chiếm chỗ trên máy bay, cộng thêm một chút tiền công dịch vụ.
Họ KHÔNG thu phí bảo hiểm rủi ro của bạn. Không một hãng vận chuyển nào trên thế giới dám nhận cước 12 triệu mà dám đứng ra bảo lãnh rủi ro đền bù 2 tỷ đồng cả. Làm thế thì Hãng tàu phá sản chỉ sau một vụ chìm tàu!
Giới hạn trách nhiệm (Limitation of Liability) & Nỗi ám ảnh mang tên “SDR”
Để bảo vệ ngành vận tải toàn cầu khỏi sự sụp đổ khi có tai nạn xảy ra, các Công ước quốc tế (như Hague-Visby cho đường biển, Montreal cho đường hàng không) đã đẻ ra luật Giới hạn trách nhiệm.
Luật này quy định: Người chuyên chở chỉ đền bù dựa trên TRỌNG LƯỢNG (KGS) hoặc SỐ KIỆN (Packages), chứ tuyệt đối KHÔNG đền bù theo GIÁ TRỊ HÓA ĐƠN (trừ khi bạn khai báo giá trị cao và đóng thêm một khoản phụ phí khổng lồ từ trước, nhưng hiếm ai làm vậy).
Mức đền bù được tính bằng SDR (Special Drawing Rights – Quyền rút vốn đặc biệt). Tỷ giá 1 SDR thay đổi theo ngày, trung bình khoảng 1.3 USD.
Đường Hàng Không (Air Freight)
Theo Công ước Montreal 1999: Mức đền bù tối đa là 22 SDR / KG (Khoảng 28 – 30 USD/KG).
👉 Hàng của bạn nặng 100 KG -> Đền tối đa: 100 x 30 USD = 3,000 USD (Bất chấp trong thùng đó là iPhone hay là cục gạch).
Đường Biển (Sea Freight)
Theo Quy tắc Hague-Visby: Mức đền bù tối đa là 2 SDR / KG hoặc 666.67 SDR / Kiện (Tùy mức nào cao hơn).
👉 Đây là lý do gửi hàng đường biển mà bị chìm tàu thì tiền đền bù nhận lại chỉ đủ đi uống bia giải sầu!
Mặt sau của Vận đơn (Bill of Lading): Bản hợp đồng sinh tử
Rất ít người mua hàng chịu lật mặt sau của tờ Vận đơn (Bill of Lading) ra để đọc. Những dòng chữ nhỏ xíu lặp đi lặp lại chữ “Carrier shall not be liable…” (Người chuyên chở sẽ không chịu trách nhiệm…) chính là lá chắn pháp lý vững chắc nhất của họ.
Miễn là Forwarder chứng minh được họ đã làm hết sức mình (due diligence) và sự cố xảy ra ngoài tầm kiểm soát (Thiên tai, bão lụt, cháy nổ khách quan), họ sẽ viện dẫn điều khoản Giới hạn trách nhiệm này ra để chặn đứng mọi yêu cầu đền bù vô lý của bạn.
Bài học sống còn: Phải mua Bảo hiểm hàng hóa!
Logistics không có chỗ cho sự “cầu may”. Đã kinh doanh hàng hóa giá trị cao, bạn BẮT BUỘC phải mua Bảo hiểm hàng hóa (Cargo Insurance) từ một công ty Bảo hiểm độc lập (như Bảo Việt, PVI, Chubb…).
Phí bảo hiểm rất rẻ, thường chỉ từ 0.1% – 0.2% giá trị lô hàng. Mua lô hàng 2 tỷ, bạn chỉ tốn khoảng 2-4 triệu đồng tiền mua bảo hiểm. Đổi lại, khi hàng bị mất, rớt biển, cháy nổ… Công ty Bảo hiểm sẽ căn cứ vào Hóa đơn thương mại để đền bù cho bạn 100% (thậm chí 110%) giá trị lô hàng.
Sau khi đền cho bạn xong, Công ty Bảo hiểm sẽ tự vác đơn đi kiện Hãng tàu để đòi lại vài đồng lẻ SDR. Đó là việc của họ, bạn đã an toàn rút lui cầm tiền mặt trong tay!
Lời kết
Hãy ghim chặt vào đầu triết lý này: Người vận chuyển chỉ bán cước chở hàng, họ không bán sự bảo lãnh cho rủi ro kinh doanh của bạn. Đừng để đến lúc container chìm dưới đáy biển rồi mới khóc lóc vì không đọc kỹ luật chơi. Hãy mua bảo hiểm, đó là khoản chi phí thông minh nhất mà một doanh nghiệp XNK có thể bỏ ra!
