Chào các bạn, tôi là Trần Duy Thuận đây. Một container sầu riêng trị giá hàng tỷ đồng xuất khẩu sang Trung Quốc, khi mở ra, toàn bộ bị hỏng. Một lô vắc-xin trị giá hàng triệu đô la đến nơi nhưng bị phát hiện vô hiệu hóa. Nguyên nhân? Chỉ một mắt xích nhỏ trong chuỗi cung ứng lạnh bị “đứt gãy” trong vài giờ.
Chào mừng bạn đến với một trong những lĩnh vực logistics phức tạp, đắt đỏ và rủi ro bậc nhất: Chuỗi Cung ứng Lạnh (Cold Chain Logistics). Đây là một “cuộc đua” ngầm với thời gian và nhiệt độ. Bài viết này sẽ “giải phẫu” toàn bộ lĩnh vực này.
“Giải phẫu” Chuỗi Cung ứng Lạnh (Cold Chain)
Định nghĩa cốt lõi: Không chỉ là “Giữ Lạnh”, mà là “Duy trì Sự sống & Tính toàn vẹn”
Chuỗi cung ứng lạnh là một chuỗi các hoạt động logistics (lưu trữ, vận tải, xử lý) được kiểm soát nhiệt độ một cách liên tục, không bị gián đoạn, từ điểm sản xuất/thu hoạch đến tay người tiêu dùng cuối cùng.
“Không đứt gãy” (Unbroken) là từ khóa quan trọng nhất. Mục tiêu của chuỗi cung ứng lạnh không chỉ là “giữ lạnh”, mà là:
- Duy trì An toàn Thực phẩm (Food Safety): Ngăn chặn sự phát triển của vi sinh vật có hại (tuân thủ HACCP).
- Đảm bảo Hiệu lực Dược phẩm (Product Efficacy): Đảm bảo vắc-xin và thuốc (tuân thủ GDP) giữ nguyên được dược tính.
- Bảo toàn Chất lượng Nông sản (Product Integrity): Giữ cho trái cây, rau củ và hoa tươi ngon, không bị hỏng.
4 Trụ cột Tích hợp của Chuỗi Cung ứng Lạnh
Chuỗi cung ứng lạnh là một dịch vụ tích hợp của 4 trụ cột:
- Thiết bị (Equipment): Các thiết bị công nghiệp được thẩm định và hiệu chuẩn nghiêm ngặt như Kho lạnh, Xe tải lạnh, Container Lạnh (Reefer), Genset…
- Công nghệ (Technology): “Hệ thần kinh” giám sát, bao gồm Data Logger, Cảm biến IoT thời gian thực, và các nền tảng WMS/TMS chuyên dụng.
- Quy trình (Process): Các quy trình vận hành chuẩn (SOPs) chi tiết cho từng bước: quy trình làm lạnh sơ bộ (Pre-cooling), quy trình kiểm tra container (PTI), quy trình đóng hàng…
- Con người (People): Đội ngũ được đào tạo chuyên sâu về nghiệp vụ hàng lạnh, hiểu rõ về các rủi ro.
Phân loại dải nhiệt độ: Không phải tất cả “Lạnh” đều giống nhau
Trong nghiệp vụ, hàng lạnh được phân chia thành nhiều dải nhiệt độ nghiêm ngặt:
- Hàng Đông lạnh Sâu (Deep Frozen): -25°C đến -30°C (Ví dụ: Cá ngừ đại dương, một số loại vắc-xin).
- Hàng Đông lạnh (Standard Frozen): -18°C đến -22°C (Ví dụ: Thủy sản, thịt).
- Hàng Mát (Chilled/Refrigerated): 2°C đến 8°C (Ví dụ: Đa số vắc-xin, rau củ quả tươi, sữa).
- Hàng Mát (Cool/Temperate): 12°C đến 18°C (Ví dụ: Sô-cô-la, rượu vang).
Thách thức Đặc biệt của Nông sản: Hàng hóa “Sống”
Một lô vắc-xin hay thịt đông lạnh là vật chất “chết”. Nhưng một container trái cây hay rau củ lại là một “cơ thể sống”.
Sự hô hấp (Respiration): Trái cây tươi vẫn “thở” sau khi thu hoạch. Chúng hấp thụ Oxy (O2) và thải ra khí Carbonic (CO2), Ethylene (khí làm chín) và quan trọng nhất là Nhiệt (Heat). Điều này có nghĩa là hệ thống làm lạnh của container không chỉ phải “giữ lạnh”, mà còn phải liên tục “rút nhiệt” do chính lô hàng đó tỏa ra.
“Giải phẫu” Vũ khí Cốt lõi: Container Lạnh (Reefer Container)
Đây là “trái tim” của vận tải hàng lạnh quốc tế. Hiểu sai về nó là nguyên nhân của 90% thất bại.
Container Lạnh (Reefer Container) là gì?
Container lạnh (viết tắt là RF, từ Reefer Container) là một loại container đặc biệt, được trang bị một hệ thống làm lạnh (Refrigeration Unit) tích hợp ở một đầu. Nó có khả năng duy trì một mức nhiệt độ ổn định (từ -30°C đến +30°C) trong suốt hành trình. Để hoạt động, nó cần một nguồn điện, có thể lấy từ:
- Hệ thống điện trên tàu (Vessel’s power supply) khi ở trên biển.
- Bãi cắm điện (Reefer plug point) tại các cảng hoặc ICD.
- Một máy phát điện đi kèm (Genset) được gắn vào container khi vận chuyển trên xe đầu kéo.
Sai lầm “Chết người”: Reefer Container KHÔNG phải là Tủ đông!
Đây là hiểu lầm lớn nhất và tốn kém nhất mà các nhà xuất khẩu mới thường mắc phải.
- Tủ đông (Freezer) hoặc Hầm cấp đông (Blast Freezer): Có công suất cực lớn, nhiệm vụ là làm đông sản phẩm từ nhiệt độ thường xuống nhiệt độ âm trong thời gian ngắn.
- Container Lạnh (Reefer): Máy lạnh của nó được thiết kế chỉ để DUY TRÌ nhiệt độ đã được cài đặt. Nó không có khả năng cấp đông một lô hàng 20 tấn còn ấm. “Hơi nóng” (heat of respiration) tỏa ra từ một lô hàng trái cây chưa được làm lạnh có thể làm hỏng toàn bộ hệ thống máy lạnh của container.
Quy trình Bắt buộc (1): Làm lạnh sơ bộ (Pre-cooling)
Hàng hóa (dù là hàng mát hay hàng đông) bắt buộc phải được làm lạnh sơ bộ (Pre-cooling) xuống đúng nhiệt độ yêu cầu trước khi được xếp vào container. Nếu bạn xếp hàng ấm vào, “hơi nóng” từ hàng hóa sẽ tỏa ra, máy lạnh của container sẽ phải “gồng mình” hoạt động quá tải 24/24 và gần như chắc chắn sẽ không thể làm lạnh kịp, dẫn đến hư hỏng.
Quy trình Bắt buộc (2): Kiểm tra PTI (Pre-Trip Inspection)
Trước khi giao container rỗng cho bạn, hãng tàu phải thực hiện PTI (Kiểm tra Kỹ thuật trước Hành trình). Đây là một bài kiểm tra toàn diện (mất 1-2 giờ) để đảm bảo toàn bộ hệ thống làm lạnh, quạt gió, cảm biến… đang hoạt động hoàn hảo. Luôn yêu cầu xác nhận PTI đã được thực hiện.
Luồng khí (Airflow) – Yếu tố Sống còn
Sàn của container lạnh có các rãnh chữ T (T-floor) để cho phép không khí lạnh lưu thông. Khí lạnh được thổi từ dưới sàn lên, đi qua các kẽ hở của kiện hàng, làm mát sản phẩm, và được hút lại ở phía trên trần.
- Rủi ro: Nếu bạn đóng hàng quá chặt, dùng giấy lót sàn bít mất rãnh chữ T, hoặc xếp hàng cao quá vạch đỏ (Red Load Line) trên trần, luồng khí sẽ bị chặn. Điều này sẽ tạo ra các “điểm nóng” (hot spots).
- Hàng Mát (Trái cây): Phải được xếp có kẽ hở để không khí lạnh đi xuyên qua, “rửa” sạch khí ethylene và hơi nóng.
- Hàng Đông (Thịt/Cá): Phải được xếp thành một khối rắn, khít, không có kẽ hở, để không khí lạnh bao bọc xung quanh khối hàng.
Cài đặt Thông gió (Ventilation) & Độ ẩm
- Thông gió: Hàng đông lạnh không cần thông gió (Ventilation = 0). Nhưng hàng trái cây tươi bắt buộc phải có thông gió (như đã giải thích ở phần trước về sự hô hấp) để thải khí CO2 và Ethylene.
- Độ ẩm (Humidity): Các máy lạnh hiện đại còn có thể kiểm soát độ ẩm, một yếu tố cực kỳ quan trọng đối với các loại rau củ.
Vai trò của “Hộp đen”: Data Logger là gì?
Data Logger (Thiết bị theo dõi nhiệt độ) là một thiết bị điện tử nhỏ được đặt bên trong container để tự động ghi lại biểu đồ nhiệt độ trong suốt hành trình (ví dụ: 30 phút/lần).
- Phân biệt: Data logger của máy lạnh (chỉ hãng tàu đọc được) và Data logger của chủ hàng (bằng chứng khách quan của bạn).
- Giá trị pháp lý: Đây là bằng chứng không thể chối cãi khi có tranh chấp xảy ra. Nếu hàng bị hỏng, Data Logger sẽ chỉ rõ nhiệt độ đã bị “đứt gãy” ở khâu nào (tại kho, tại cảng, hay trên tàu) và ai là người chịu trách nhiệm.
5 “Điểm Đứt gãy” (Critical Points) trong Chuỗi Cung ứng Lạnh
- Giai đoạn Tiền xử lý & Đóng hàng: Rủi ro lớn nhất là hàng không được làm lạnh sơ bộ (pre-cooling) đủ sâu.
- Giai đoạn Vận tải Nội địa: Rủi ro máy phát điện (Genset) đi kèm xe đầu kéo bị hỏng hoặc hết nhiên liệu.
- Giai đoạn tại Cảng: Rủi ro container không được cắm điện (“plug-in”) kịp thời tại bãi.
- Giai đoạn Vận chuyển trên biển: Rủi ro hỏng hóc thiết bị, cài đặt sai nhiệt độ.
- Giai đoạn Thông quan & Giao hàng nội địa: Rủi ro lô hàng bị giữ lại để kiểm hóa quá lâu.
Tiêu chuẩn Tuân thủ: Logistics Nông sản vs. Dược phẩm
Đối với Nông sản & Thủy sản (Tiêu chuẩn HACCP/SPS)
Trọng tâm là an toàn vệ sinh thực phẩm và kiểm dịch. Quy trình phải tuân thủ HACCP và các tiêu chuẩn SPS của nước nhập khẩu.
Đối với Dược phẩm (Tiêu chuẩn GDP)
Trọng tâm là đảm bảo 100% tính toàn vẹn của sản phẩm. Đây là tiêu chuẩn khắt khe nhất, gọi là GDP (Good Distribution Practices), yêu cầu thiết bị phải được thẩm định, hiệu chuẩn và theo dõi 24/7.
Kết luận
Chuỗi cung ứng lạnh là một “cuộc đua” kỹ thuật cao, đắt đỏ và đầy rủi ro. Nó không có chỗ cho sự “ước chừng”. Để thành công, doanh nghiệp phải đầu tư đồng bộ vào Dụng cụ (Container lạnh), Quy trình (Pre-cooling), Công nghệ Giám sát (Data logger, Visibility) và Con người (Đào tạo).
