Chào bạn, tôi là Trần Duy Thuận đây. Tháng 3 năm 2021, khi siêu tàu Ever Given bị mắc cạn và chắn ngang kênh đào Suez, cả thế giới nín thở theo dõi. Sau khi con tàu được giải cứu, niềm vui của các chủ hàng có container trên tàu chưa kéo dài được bao lâu thì họ nhận được một “hung tin” từ chủ tàu Shoei Kisen Kaisha: Tuyên bố General Average (Tổn thất chung).
Hậu quả là hàng ngàn container, dù hoàn toàn nguyên vẹn, bị giữ lại làm “con tin” tại cảng. Chủ hàng buộc phải đóng góp một khoản tiền khổng lồ (để chi trả cho chi phí cứu hộ, nạo vét kênh) mới được lấy hàng về.
Vậy General Average là gì? Tại sao luật hàng hải lại có quy định có vẻ “vô lý” như vậy? Bài viết này sẽ đi sâu vào bản chất pháp lý và bài toán tài chính đằng sau nó.
General Average là gì? (Nguyên tắc “Đồng Cam Cộng Khổ”)
General Average (GA) là một nguyên tắc hàng hải quốc tế, được quy định cụ thể trong Quy tắc York-Antwerp 2016. Nguyên tắc này xác định rằng: Khi xảy ra một tình huống nguy hiểm đe dọa đến toàn bộ hành trình, tất cả các bên có lợi ích trên con tàu (Chủ tàu, Chủ hàng, Chủ nhiên liệu…) phải cùng nhau chia sẻ mọi chi phí hoặc hy sinh phát sinh từ hành động tự nguyện và hợp lý nhằm cứu con tàu thoát nạn.
Nói một cách dân dã: “Một người vì mọi người, mọi người vì một người”. Nếu thuyền trưởng quyết định vứt hàng của ông A xuống biển để cứu tàu, thì ông B và ông C (có hàng an toàn) phải góp tiền đền bù cho ông A và trả tiền công cứu hộ.
Ba điều kiện tiên quyết để tuyên bố Tổn thất chung
Không phải cứ tàu gặp nạn là được thu tiền của chủ hàng. Một vụ việc chỉ được xác lập là GA khi hội tụ đủ 3 yếu tố khắt khe:
- Mối nguy hiểm thực sự (Real Danger): Con tàu phải đối mặt với nguy cơ bị chìm, lật, mắc cạn hoặc mất trắng toàn bộ nếu không hành động ngay lập tức.
- Hành động tự nguyện (Voluntary Sacrifice): Thiệt hại không phải do ngẫu nhiên (như bão đánh rơi hàng), mà phải do ý chí của con người (Thuyền trưởng ra lệnh vứt hàng, phun nước chữa cháy làm ướt hàng, hoặc cố tình húc cạn để tránh chìm).
- Vì an toàn chung (Common Safety): Hành động đó phải cứu được cả tàu và hàng. Nếu tàu chìm hết, GA vô hiệu.
Bài toán kinh tế: Bạn phải đóng bao nhiêu tiền?
Đây là phần quan trọng nhất. Số tiền bạn phải đóng (gọi là GA Contribution) được tính dựa trên tỷ lệ giá trị hàng hóa của bạn so với tổng giá trị tài sản cứu được.
Ví dụ minh họa:
Tàu gặp nạn có tổng giá trị tài sản (Tàu + Hàng) là 100 triệu USD. Chi phí cứu hộ (thuê tàu kéo) là 10 triệu USD (tức 10% tổng giá trị).
- Lô hàng A của bạn: Trị giá 500.000 USD.
- Tình trạng hàng A: Hoàn toàn nguyên vẹn, không sứt mẻ.
Theo luật GA, bạn phải đóng góp 10% giá trị lô hàng của mình để chia sẻ chi phí cứu hộ.
=> Số tiền bạn phải nộp = 500.000 USD x 10% = 50.000 USD (hơn 1,2 tỷ VNĐ).
Bạn thấy đấy, dù hàng không hư hỏng, bạn vẫn mất 1,2 tỷ đồng. Nếu không nộp, hãng tàu sẽ bán thanh lý lô hàng của bạn để trừ nợ.
Quy trình xử lý khi nhận thông báo GA (Survival Guide)
Khi hãng tàu tuyên bố GA, họ sẽ chỉ định một đơn vị trung gian gọi là Average Adjuster (Người tính toán tổn thất). Quy trình sẽ diễn ra như sau:
Bước 1: Giữ hàng (Lien on Cargo)
Tàu cập bến an toàn, nhưng hãng tàu sẽ phát lệnh giữ toàn bộ container. Không một ai được lấy hàng ra khỏi cảng (Gate-out) cho đến khi hoàn tất thủ tục bảo đảm.
Bước 2: Nộp bộ chứng từ bảo lãnh (Security Documents)
Để lấy hàng, bạn phải nộp cho Adjuster 2 loại giấy tờ cực kỳ quan trọng:
- Average Bond (Mẫu LAB 77): Đây là bản cam kết do Chủ hàng (Bạn) ký, xác nhận sẽ đóng góp tiền khi có phán quyết cuối cùng.
- Average Guarantee: Đây là bản bảo lãnh thanh toán do Công ty Bảo hiểm ký. Hãng tàu tin bảo hiểm hơn tin bạn.
Bước 3: Ký quỹ tiền mặt (Cash Deposit) – Nếu KHÔNG có bảo hiểm
Nếu bạn xui xẻo không mua bảo hiểm hàng hóa, bạn phải tự bỏ tiền túi ra nộp ký quỹ. Mức ký quỹ thường rất cao, từ 10% – 20% giá trị lô hàng (CIF). Số tiền này sẽ bị “giam” trong tài khoản của Adjuster từ 1-3 năm cho đến khi vụ việc được quyết toán xong.
Phân biệt Tổn thất chung (GA) và Tổn thất riêng (PA)
| Tiêu chí | Tổn thất chung (General Average) | Tổn thất riêng (Particular Average) |
|---|---|---|
| Nguyên nhân | Hành động tự nguyện của con người. | Tai nạn ngẫu nhiên (Thiên tai, va chạm). |
| Đối tượng chịu phí | Tất cả các chủ hàng + Chủ tàu chia đều. | Chỉ chủ hàng bị thiệt hại tự chịu. |
| Ví dụ | Phun nước chữa cháy làm hỏng hàng. | Mưa bão làm ướt hàng. |
💡 Lời khuyên xương máu từ chuyên gia
Nhiều doanh nghiệp Việt Nam chủ quan không mua bảo hiểm (hoặc mua loại C giá rẻ) vì nghĩ “tàu sắt không bao giờ chìm”. Nhưng GA không cần tàu chìm, chỉ cần tàu mắc cạn là bạn đã mất tiền.
Tin vui: Cả 3 điều kiện bảo hiểm ICC (A), (B), (C) đều chi trả cho Tổn thất chung. Nếu có bảo hiểm:
- Bảo hiểm sẽ ký Average Guarantee thay bạn.
- Bảo hiểm sẽ trả khoản tiền đóng góp thay bạn.
- Bạn lấy hàng về ngay lập tức mà không mất dòng tiền ký quỹ.
Kết luận
General Average là một rủi ro “tai bay vạ gió” điển hình trong logistics. Bạn không làm gì sai, hàng của bạn không sao, nhưng bạn vẫn mất tiền.
Đừng để một lô hàng trị giá vài tỷ đồng biến thành gánh nặng tài chính chỉ vì tiết kiệm vài chục USD tiền phí bảo hiểm. Hãy luôn mua bảo hiểm và khai báo đúng giá trị Invoice.
📚 Nguồn tham khảo & Cơ sở pháp lý:
- Comité Maritime International (CMI): York-Antwerp Rules 2016 (Bộ quy tắc chuẩn về GA).
- Gard P&I Club: https://gard.no/rules-statutes-and-guidances/document/risks-covered-rule-41-general-average/
